De buitenlandse literatuur bewijst niet automatisch hoe Nederlandse rechters beslissen. Zij levert wel het begrippenapparaat en de onderzoeksvraag voor Nederlands dossieronderzoek.
Deze bronnen zijn bruikbaar omdat zij niet alleen kritiek leveren op psychiatrische dwang, maar specifiek gaan over de verhouding tussen deskundigenadvies en rechterlijke beslissing.
Kernbegrip
De volgzame rechtbank: “the compliant court”
Liv Zetterberg, Stefan Sjöström & Urban Markström — The compliant court: procedural fairness and social control in compulsory community care, International Journal of Law and Psychiatry, 2014, volume 37, nr. 6, p. 543-550. DOI: 10.1016/j.ijlp.2014.02.027.
Volgens de aangeleverde brongegevens onderzocht dit artikel alle schriftelijke rechterlijke beslissingen over compulsory community care in Zweden gedurende zes maanden in 2009: in totaal 541 beslissingen. De kernbevinding is direct relevant voor Recht op Geest: rechtbanken en door de rechtbank benoemde psychiaters waren het in 99 procent van de gevallen eens met de behandelend psychiaters.
Minstens zo belangrijk is de procedurele kritiek: de beslissingen zouden vaak transparantie en duidelijkheid missen, waardoor het dikwijls onmogelijk is om de redenering van de rechtbank te begrijpen. De auteurs plaatsen dit in het risico van nieuwe vormen van sociale controle zonder behoorlijke rechtsbescherming.
De volgzame rechtbank = de rechtbank die formeel toetst, maar materieel vrijwel altijd het psychiatrisch advies volgt.
Compliant court
Zetterberg, Sjöström & Markström
The compliant court: procedural fairness and social control in compulsory community care
Dit is waarschijnlijk de sterkste bron voor het begrippenapparaat van Recht op Geest. De term “the compliant court” maakt zichtbaar wat de site onderzoekt: niet alleen dwang, maar de juridische vorm waarin psychiatrisch advies vrijwel automatisch rechterlijke kracht krijgt.
Competency to stand trial
Zapf et al.
Have the Courts Abdicated Their Responsibility for Determination of Competency to Stand Trial to Clinicians?
De titel vat de kernvraag scherp samen: hebben rechtbanken hun eigen verantwoordelijkheid voor competentiebeoordelingen feitelijk overgedragen aan clinici? De bron is bruikbaar voor Recht op Geest omdat zij hoge overeenstemming tussen klinisch advies en rechterlijke beslissing bespreekt, met gerapporteerde percentages boven de 90 procent en in een genoemde studie zelfs 99,6 procent.
Competency hearings
Roesch, Zapf, Golding & Skeem
Defining and Assessing Competency to Stand Trial
Deze tekst beschrijft hoe een formele zitting soms achterwege blijft wanneer verdediging en aanklager het deskundigenrapport accepteren. Als er wel een zitting is, blijft die vaak kort en bevestigt zij vooral het rapport. De rechtbank is formeel niet gebonden aan de evaluator, maar accepteert in de meeste gevallen diens aanbeveling.
Field reliability
Gowensmith, Murrie & Boccaccini
Field Reliability of Competence to Stand Trial Opinions
Deze studie onderzocht 216 zaken in Hawaii met drie onafhankelijke evaluatoren. De bron is relevant omdat latere samenvattingen melden dat rechters bij initiële evaluaties in 92,5 procent van de gevallen meegingen met de meerderheidsopvatting van de evaluatoren, terwijl dit bij latere evaluaties lager lag.
Civil commitment
Doak
Theorizing Disability Discrimination in Civil Commitment
Doak is zeer bruikbaar voor het thema dwangopname. Hij bespreekt civil commitment als juridisch-medische praktijk en citeert Winick over korte, niet-adversariële zittingen waarin rechters aanbevelingen van klinische deskundigen lijken te bekrachtigen in plaats van zelfstandig te toetsen.
Rubber stamp procedures
Sjöström
Collegiality, Therapy and Mediation
Deze Zweedse/Engelstalige bron is belangrijk omdat zij expliciet benoemt dat rechtbanken, tribunalen en vergelijkbare juridische organen historisch terughoudend waren om psychiatrische medisch-juridische beoordelingen werkelijk te betwisten. In die context wordt de term “rubber stamp procedures” gebruikt.
Het artikel verwijst inhoudelijk terug naar The compliant court en helpt verklaren waarom psychiatrische dwangzaken juridisch kwetsbaar zijn: rechters beschikken zelf meestal niet over psychiatrische expertise en leunen daardoor sterk op deskundigen.
Mental health tribunals
Macgregor, Brown & Stavert
Systematische review over mental health tribunals.
Deze review is bruikbaar omdat tribunalen enerzijds als inclusiever kunnen worden ervaren, maar volgens betrokkenen vaak toch een psychiatrische “hierarchy of opinion” reproduceren. Dat sluit direct aan bij de vraag of juridische procedures werkelijk tegenspraak organiseren of vooral deskundigenmacht herhalen.
Zweden / forensische psychiatrie
Fazel et al.
PLOS ONE, 2016.
In de Zweedse forensische context wordt het psychiatrisch rapport gebruikt als basis voor de beslissing over forensisch-psychiatrische zorg. De bron is sterk voor het vergelijkende kader omdat zij beschrijft dat rechtbanken in vrijwel alle gevallen de aanbeveling van het onderzoek volgen.
Compulsory community care
Zetterberg, Markström & Sjöström
Translating Coercion Policy into Inter-Organisational Collaboration
Deze verwante bron plaatst compulsory community care in Zweden breder in context. Beslissingen worden genomen door een administratieve rechtbank na een aanvraag van de behandelend psychiater, met een gecoördineerd zorgplan. Het artikel verwijst naar The compliant court als eerdere studie.
Procedural fairness
Boyle
Procedural fairness in mental health review tribunals
Deze latere literatuur over mental health tribunals verwijst naar The compliant court in de context van procedurele rechtvaardigheid: worden patiënten werkelijk gehoord, of blijft de procedure vooral een bevestiging van reeds gevormd professioneel oordeel?
Last resort
Maylea
Ensuring compulsory treatment is used as a last resort
Deze recente literatuur verwijst eveneens naar The compliant court binnen het debat over verplichte behandeling en rechtsbescherming. De bron is bruikbaar voor de vraag of dwang daadwerkelijk als laatste middel wordt getoetst.
De bruikbare psychiatrie-specifieke term is vooral enkelvoudig: “the compliant court”. De meervoudsvorm “compliant courts” wordt meestal in andere betekenissen gebruikt, bijvoorbeeld rechtbanken die voldoen aan mensenrechtennormen, toegankelijkheidseisen, constitutionele normen of politieke verwachtingen.
Voor Recht op Geest is de werkvertaling: de volgzame rechtbank.