Analyse · letter, geest en grondrechten

Naar de letter of naar de geest van de Wvggz?

De Wvggz wordt in de praktijk vaak naar de letter toegepast, maar te vaak niet naar haar geest. Dat is geen subtiel verschil. Het is het verschil tussen een procedure die dwang juridisch afdekt en een rechtsstaat die dwang werkelijk uitzonderlijk maakt.

Kernthese

De Wvggz bevat een indrukwekkende taal van rechtsbescherming: proportionaliteit, subsidiariteit, doelmatigheid, veiligheid, eigen regie, zorgvuldige voorbereiding, hoor en wederhoor, advocaat, pvp, zorgplan, medische verklaring, rechterlijke toetsing, klachten en schadevergoeding. Op papier is dat een rechtsbeschermingsarchitectuur.

Maar papier beschermt niemand zolang de procedure vooral functioneert als legitimatiemachine voor reeds voorbereide dwang. Formulieren kunnen zijn ingevuld, vakjes aangekruist, termen genoemd, zittingen gehouden en beschikkingen geschreven, terwijl de materiële tegenmacht toch ontbreekt.

De Wvggz wordt te vaak uitgevoerd als procedurewet voor toestemming tot dwang, terwijl zij naar haar geest een rechtsbeschermingswet tegen dwang behoort te zijn.

De letter

Naar de letter handelen betekent dat de formele stappen worden gevolgd. Er is een aanvraag, een medische verklaring, een zorgplan, een verzoekschrift, een advocaat, een zitting, een beschikking en een uitvoerende instelling. De keten kan zeggen: alles is volgens de route gegaan.

Maar de letter kan worden gereduceerd tot afvinkarchitectuur. De rechter ziet een dossier dat compleet oogt. De betrokkene ziet een muur van professionele taal. De advocaat krijgt weinig tijd. De psychiater levert de dominante werkelijkheid. Het OM formaliseert. De rechter bekrachtigt. De instelling voert uit.

Dat is letterlijke naleving zonder geestelijke vrijheid.

De geest

De geest van de Wvggz is niet dat dwang efficiënter wordt georganiseerd. De geest is dat dwang uitzonderlijk, toetsbaar, tijdelijk, noodzakelijk en betwistbaar blijft. De officiële voorwaarden voor verplichte zorg noemen onder meer proportionaliteit, doelmatigheid, subsidiariteit, veiligheid en het ultimum-remediumvereiste.

Dat betekent: niet dwang omdat iemand moeilijk is, niet omdat iemand behandeling weigert, niet omdat familie of buurt druk zet, niet omdat het dossier eenmaal die kant op beweegt, maar alleen wanneer concreet, actueel en ernstig nadeel niet anders kan worden afgewend.

De Wvggz moet daarom niet worden gelezen als zorglogistieke wet, maar als grondrechtenwet onder hoogspanning.

Zorgtaal en machtstaal

Het gevaar van de Wvggz is dat zij dwang juridisch organiseert in zorgtaal. Dat klinkt humaner dan strafrechtelijke taal, maar is niet automatisch veiliger. Zorgtaal kan macht onzichtbaar maken.

Wat in een ander kader vrijheidsbeperking heet, verschijnt hier als zorg. Wat lichamelijke integriteit heet, wordt medicatiebeleid. Wat staatsmacht heet, wordt behandeling. De zachtheid van woorden kan zo een verdoving veroorzaken.

De eerste vraag moet niet zijn: welke zorg is aangewezen? De eerste vraag moet zijn: welke vrijheid wordt beperkt, met welk bewijs, voor hoe lang, en met welke mogelijkheid tot tegenspraak?

Medische verklaring als letterdocument

De medische verklaring is in de bestaande Wvggz het centrale poortdocument. In theorie informeert zij de rechter. In de praktijk kan zij de werkelijkheid produceren waarin de rechter vervolgens oordeelt.

De verklaring zet de toon, selecteert feiten, geeft gedragingen bewijswaarde en vertaalt het leven van betrokkene naar psychiatrisch-juridische termen. Conflict kan symptoom worden. Wantrouwen kan gebrek aan ziekte-inzicht worden. Weigering van medicatie kan zorgmijding worden. Boosheid over dwang kan bewijs worden dat dwang nodig is.

Wanneer de rechter daarna vooral controleert of de verklaring formeel aanwezig en niet evident ondeugdelijk is, wordt de geest van de wet verraden.

Grondrechtenverklaring

Recht op Geest stelt daar de grondrechtenverklaring tegenover. Niet als versiering bij de medische verklaring, maar als andere startvraag. Per dwangvorm moet worden vastgelegd welk grondrecht wordt beperkt, welk ernstig nadeel wordt afgewend, welke feiten dat dragen, wat wordt betwist, welke alternatieven zijn geprobeerd, waarom vrijwillige zorg niet volstaat en hoe lang de beperking maximaal mag duren.

Het verschil is principieel. De medische verklaring vraagt: wat is er klinisch met deze persoon aan de hand? De grondrechtenverklaring vraagt: wat doet de staat of instelling met deze persoon, en waarom mag dat?

Een wet die vrijheidsbeneming, gedwongen medicatie en lichamelijke inbreuken mogelijk maakt, mag niet beginnen met een medisch formulier.

Ernstig nadeel

Ernstig nadeel is noodzakelijk als wettelijke drempel, maar gevaarlijk als elastisch begrip. In echte crisissituaties kan het begrip zinvol zijn. In zwakke dossiers kan het bijna alles opslokken: afwijkend gedrag, overlastmeldingen, weigering van contact, oude incidenten, speculatief gevaar, sociale marginaliteit of institutionele onmacht.

De geest van de Wvggz vereist daarom een strikte causaliteitstoets: welk ernstig nadeel dreigt concreet, actueel en voorzienbaar, en vloeit dat werkelijk voort uit een psychische stoornis op een manier die verplichte zorg noodzakelijk maakt?

Zonder die toets vervaagt de grens tussen zorg, overlastbestrijding, risicomanagement en sociale disciplinering.

Vrijwilligheid als fictie

Ook het criterium dat vrijwillige zorg niet volstaat kan naar de letter worden afgevinkt. Betrokkene weigert medicatie, komt afspraken niet na of wil geen contact; dus zou vrijwillige zorg onmogelijk zijn.

Naar de geest is dat onvoldoende. Vrijwilligheid is geen handtekening onder institutionele voorwaarden. Vrijwilligheid veronderstelt keuze, begrijpelijke informatie, tijd, vertrouwen, onafhankelijke steun en ruimte om nee te zeggen zonder onmiddellijk als gevaarlijk te worden aangemerkt.

Wie zegt: u mag vrijwillig meewerken, anders vragen wij een machtiging, biedt geen zuivere vrijwilligheid. Dat is onderhandelen onder de schaduw van dwang.

Horen is niet verstaan

Een zitting kan formeel correct zijn en materieel doof. Dat gebeurt wanneer betrokkene wel spreekt, maar zijn woorden meteen worden teruggeplaatst in het medisch frame. Rust kan verdacht worden. Boosheid kan bevestigend werken. Wantrouwen kan als ziekte-inzichtprobleem worden gelezen. Juridische argumenten kunnen worden gezien als rigiditeit of achterdocht.

Dan is het hoorrecht naar de letter uitgevoerd, maar naar de geest geneutraliseerd. De woorden van betrokkene moeten niet alleen klinisch materiaal zijn. Zij zijn juridische stellingen van een procespartij.

Daarom moet de Wvggz-zitting veranderen van beoordelingsgesprek in tegensprekelijke grondrechtenzitting.

Rechterlijke deferentie

Een stille motor van letterlijke naleving is rechterlijke deferentie: de rechter volgt in hoge mate de professionele beoordeling van psychiater, geneesheer-directeur, zorgverantwoordelijke en instelling, zeker wanneer het dossier formeel compleet is.

Deferentie is begrijpelijk, maar gevaarlijk. De Wvggz vraagt geen medische bekrachtigingsrechter. Zij vraagt rechterlijke tegenmacht. De rechter moet niet vooral controleren of de psychiatrische keten haar eigen verhaal voldoende heeft opgeschreven, maar of de staat een voldoende grondrechtelijke rechtvaardiging heeft voor dwang.

Is de rechter in de Wvggz poortwachter van vrijheid, of vooral notaris van psychiatrisch risicomanagement?

Geen hoger beroep

Het ontbreken van gewoon hoger beroep tegen zorgmachtigingen maakt de eerste zitting bijna definitief. Cassatie is geen tweede feitelijke instantie. Als in eerste aanleg iets misgaat, zoals slechte verstaanbaarheid, te korte behandeling, medische dominantie of onvoldoende tegenspraak, is herstel moeilijk.

De geest van rechtsbescherming heeft een tweede adem nodig. Hoger beroep moet kunnen gaan over feiten, causaliteit, proportionaliteit, alternatieven, horen, motivering, nieuwe informatie en concrete uitvoering.

Het OM als verzoeker

De Wvggz gaat formeel over zorg, niet over straf. Toch is het OM verzoeker bij zorgmachtigingen. Dat plaatst betrokkene symbolisch in een justitieel kader en versterkt praktisch de dwangtrechter: de instelling levert de inhoud, het OM formaliseert, de rechter beslist, betrokkene reageert.

Naar de letter is dat de wettelijke route. Naar de geest is het vreemd. Wanneer het werkelijk om civiele zorg gaat, moet de partij die dwang wil zichtbaar, aanspreekbaar en bewijsrechtelijk verantwoordelijk zijn.

Recht op Geest stelt daarom: haal het OM uit de gewone zorgmachtiging en richt een civiele grondrechtenprocedure in met volle motiveringsplicht voor de verzoekende zorginstantie.

Micro-uitzonderingstoestand

Een zorgmachtiging is geen algemene noodtoestand, maar kan voor betrokkene functioneren als micro-uitzonderingstoestand. Toezicht, verplicht contact, medicatie, opname, beperking van communicatie, binnentreden of overbrenging veranderen de normale verhouding tussen burger en instelling.

Het gevaar van uitzonderingsrecht is dat het gewoonte wordt. De keten leert de route. Formulieren worden routine. Standaardzinnen vervangen bewijs. De machtiging wordt behandelrandvoorwaarde. De uitzondering wordt beheer.

Daarom moet elke toepassing van dwang de uitzondering opnieuw bewijzen.

Officiële evaluatie

De eerste evaluatie van de Wvggz en Wzd bevestigde dat invoering en uitvoering moeizaam verliepen en dat de resultaten slechts langzaam richting doelstellingen bewogen. Voor enkele doelen was nog geen vooruitgang geboekt, met name het terugdringen van dwang. Ook het betrekken van wensen en voorkeuren van patiënten werd nog maar beperkt bereikt.

Dat is meer dan implementatiepijn. Het wijst op een structureel spanningsveld. Zolang de procedure begint bij de medische verklaring, de psychiatrische poortwachter centraal blijft, het OM verzoeker is, hoger beroep ontbreekt en tegenspraak in korte zittingen wordt geperst, zal de geest van de wet steeds opnieuw worden opgeslokt door de letter van het dossier.

Evaluatiewet

De Evaluatiewet Wvggz en Wzd presenteert zich als verbetering van rechtspositie, samenhang, uitvoerbaarheid en regeldruk. Daar zit precies de spanning. Rechtsbescherming centraal klinkt naar de geest van de wet; uitvoerbaarheid en regeldruk kunnen de taal worden waarmee waarborgen worden afgezwakt.

In dwangrecht is administratieve last niet zomaar last. Soms is administratieve last de prijs van vrijheid. Een formulier minder kan een waarborg minder zijn. Een snellere route kan zwakkere tegenmacht zijn.

De toets is eenvoudig: komt er hoger beroep, verdwijnt het OM uit de gewone route, wordt de medische verklaring vervangen door een grondrechtenverklaring, wordt de psychiater adviseur in plaats van poortwachter, en worden klacht, schadevergoeding en registratie werkelijk versterkt?

Hervormingsagenda

De hervormingsagenda van Recht op Geest probeert de geest van de Wvggz te beschermen tegen haar eigen procedurele letter.

Geen verzoekschrift zonder grondrechtenverklaring.
Een onafhankelijke Wvggz-beoordelaar in plaats van de exclusieve psychiatrische poort.
Het OM uit de gewone civiele dwangroute.
Gewoon hoger beroep als tweede feitelijke instantie.
Reële equality of arms: tijdige stukken, advocaat, pvp, contra-expertise, getuigen en eigen tegenverklaring.
Geen dwang zonder onmiddellijk kenbare en begrijpelijke titel.
Landelijke registratie, publicatie en zaakstroomonderzoek.
Serieuze schadevergoeding bij onrechtmatige dwang.

Toetsvragen

Wie werkelijk naar de geest van de Wvggz wil handelen, moet minimaal deze vragen durven stellen.

Is het ernstig nadeel concreet, actueel en feitelijk onderbouwd?
Is duidelijk wat waarneming is en wat interpretatie?
Is het causale verband tussen stoornis en nadeel aangetoond?
Zijn vrijwillige alternatieven werkelijk onderzocht?
Is per dwangvorm gemotiveerd waarom zij nodig is?
Is betrokkene werkelijk verstaan, of slechts formeel gehoord?
Heeft betrokkene voldoende tijd, stukken en ondersteuning gekregen?
Is verzet juridisch serieus genomen en niet alleen klinisch geduid?
Is de medische verklaring kritisch getoetst?
Is de rechterlijke beslissing zelfstandig gemotiveerd?

Zorgvuldigheid

Zorgvuldigheid kan administratief zijn: alle stappen gezet, alle stukken aanwezig, alle rollen vervuld. Maar zij kan ook materieel zijn: vrijheid werkelijk beschermd, feiten getoetst, alternatieven onderzocht, betrokkene verstaan, dwang begrensd en de rechter zelfstandig.

Een compleet dossier is nog geen rechtvaardige procedure. Een medische verklaring is nog geen bewijs. Een zitting is nog geen tegenspraak. Een klachtmogelijkheid achteraf is nog geen bescherming vooraf.

Van patiënt naar vrijheidsdrager

De geest van de Wvggz wordt pas zichtbaar wanneer betrokkene niet primair verschijnt als patiënt, zorgontvanger of dossierobject, maar als vrijheidsdrager onder druk. Hij heeft een lichaam dat niet zonder strikte rechtvaardiging mag worden aangeraakt, een woning die niet zonder grondslag mag worden binnengetreden en een eigen stem die niet automatisch tot symptoom mag worden gereduceerd.

Dat vraagt een andere rechtszaal, een andere beschikking, een andere medische verklaring, een andere taal en een andere bewijscultuur.

Slot

De Wvggz is niet waardeloos. Zij bevat betere woorden dan de oude institutionele reflex. Zij erkent dat dwang een uiterste middel moet zijn. Zij geeft rechten, organiseert rechterlijke toetsing en kent klachten en schadevergoeding. De letter is niet niets.

Maar de letter is onvoldoende wanneer zij wordt gebruikt als procedurele mantel om dwang te normaliseren. De opdracht is daarom niet alleen: voer de Wvggz beter uit. De opdracht is: herbouw de procedure rond haar eigen geest.

Wie de Wvggz naar haar geest wil uitvoeren, moet haar niet soepeler maken voor de keten, maar harder voor de macht.