Analyse · corpusonderzoek, zichtbaarheid en dwangzorg

Corpusonderzoek naar psychiatrische dwang

Wie psychiatrische dwang empirisch onderzoekt via Rechtspraak.nl, onderzoekt niet de hele werkelijkheid. Hij onderzoekt het deel van de werkelijkheid dat juridisch gepubliceerd, geselecteerd, gepseudonimiseerd en digitaal vindbaar is gemaakt.

De kern

Corpusonderzoek naar psychiatrische dwang moet beginnen met een ongemakkelijke scheiding. Er is een gepubliceerd jurisprudentiecorpus: uitspraken die op Rechtspraak.nl vindbaar zijn. En er is een werkelijke zaakstroom: alle verzoeken, beschikkingen, crisismaatregelen, rechterlijke machtigingen, zorgmachtigingen, klachten, toepassingen van verplichte zorg en archiefbeslissingen die feitelijk plaatsvinden of hebben plaatsgevonden.

Het eerste corpus is juridisch zichtbaar. Het tweede corpus is institutioneel werkelijk. Voor Wvggz-, BOPZ- en pre-BOPZ-zaken is het verschil tussen beide enorm.

Rechtspraak.nl toont de zichtbare top van het dwangzorgrecht, niet de volledige berg daaronder.

De centrale conclusie is scherp: op Rechtspraak.nl zijn vermoedelijk enkele duizenden gepubliceerde Wvggz- en BOPZ-uitspraken vindbaar, terwijl de werkelijke aantallen dwangzorgprocedures sinds 1994 in de orde van vele honderdduizenden liggen. De Krankzinnigenwet is op Rechtspraak.nl vooral historisch residu: enkele tientallen vindbare uitspraken of verwijzingen, geen representatief corpus van pre-BOPZ-dwangopnames.

Waarom dit juridisch telt

Deze kloof is niet alleen technisch. Zij bepaalt wat wij denken te weten over rechterlijke toetsing, motivering, deferentie aan psychiatrische expertise, rechtsbescherming en dwangpraktijk.

Wie alleen gepubliceerde uitspraken leest, ziet relatief vaak bijzondere zaken: cassatie, wraking, klacht, schadevergoeding, termijnproblemen, principiele kwesties, ondeugdelijke medische verklaringen, twijfel over horen, overgangsrecht of uitzonderlijke motiveringsvragen. De gewone massa van routinematig toegewezen machtigingen blijft grotendeels buiten beeld.

Dat betekent dat Rechtspraak.nl tegelijk onmisbaar en misleidend kan zijn. Onmisbaar, omdat het laat zien hoe rechters motiveren wanneer een zaak zichtbaar wordt. Misleidend, wanneer men de zichtbare uitspraken behandelt alsof zij de volledige dwangzorgpraktijk representeren.

Rechtspraak.nl is geen zaakregister

Rechtspraak.nl publiceert niet alle rechterlijke beslissingen. Publicatie hangt af van selectiecriteria. Hogere rechtscolleges worden ruimer gepubliceerd. Lagere gerechten publiceren vooral uitspraken die juridisch of maatschappelijk relevant zijn, niet enkel uit standaardformuleringen bestaan, media-aandacht hebben of anderszins publicatiewaardig zijn. Wrakingsuitspraken worden juist ruim gepubliceerd uit transparantieoverwegingen.

Daar komt bij dat het digitale uitsprakencorpus pas sinds december 1999 systematisch via Rechtspraak.nl wordt ontsloten. Oudere zaken kunnen retrospectief zijn opgenomen, bijvoorbeeld oude Hoge Raad-arresten met ECLI, maar dat maakt Rechtspraak.nl nog geen volledig historisch archief van de Krankzinnigenwet.

De Rechtspraak heeft de laatste jaren bovendien ingezet op meer publicatie, maar "meer publiceren" is iets anders dan "alle beslissingen publiceren". Openbaarheid groeit, maar selectie blijft. Voor dwangzorgonderzoek is dat cruciaal, omdat de meeste grondrechteninbreuken plaatsvinden in korte, privacygevoelige, vaak niet-gepubliceerde procedures.

Twee lagen van data

Een verantwoord corpusmodel onderscheidt minimaal twee datalagen:

Wie deze lagen mengt, krijgt schijnprecisie. Een ECLI-telling is geen telling van dwang. Een gepubliceerde uitspraak is geen representatieve casus. Een klachtbeslissing is geen zorgmachtiging. Een registratie van verplichte zorg is geen rechterlijke beschikking.

Zoekdefinities bepalen het corpus

Een telling van "Wvggz-zaken" of "BOPZ-zaken" hangt sterk af van de zoekdefinitie. Voor Wvggz kan men smal zoeken op zorgmachtiging of breed op Wvggz, Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg, crisismaatregel, machtiging tot voortzetting van de crisismaatregel, art. 6:4 Wvggz, art. 7:7 Wvggz, art. 10:7 Wvggz en verplichte zorg.

Voor BOPZ gaat het om termen als BOPZ, Wet Bopz, Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen, voorlopige machtiging, machtiging voortgezet verblijf, voorwaardelijke machtiging, inbewaringstelling, voortzetting inbewaringstelling en art. 41 Wet Bopz.

Voor de Krankzinnigenwet gaat het om Krankzinnigenwet, krankzinnigengestichten, Wet tot regeling van het Staatstoezicht op Krankzinnigen en Krankzinnigengestichten, art. 35i Krankzinnigenwet en rechterlijke machtiging Krankzinnigenwet.

Deze termen leveren geen zuivere categorieen op. BOPZ verschijnt nog in Wvggz-zaken als historische vergelijking. Krankzinnigenwet verschijnt vaak in latere conclusies, niet als oorspronkelijke pre-BOPZ-procedure. Zorgmachtiging kan in contexten staan die niet hetzelfde zijn als een primaire Wvggz-toepassing. Een goede zoekstrategie moet daarom breed beginnen en daarna inhoudelijk versmallen.

De vier stappen van corpusbouw

Een bruikbaar dwangzorgcorpus ontstaat niet door een zoekterm in te voeren en de hits te tellen. Het vraagt vier stappen.

1. Breed zoeken. Gebruik meerdere termen per regime, inclusief wetsnamen, artikelnummers, proceduretypes en historische termen.
2. Dedupliceren. Ontdubbel op ECLI, instantie, datum, zaaknummer, conclusie/arrest-relatie en tekstuele overlap.
3. Classificeren. Bepaal of het gaat om primaire toepassing, historische verwijzing, cassatie, klacht, schadevergoeding, wraking of overgangsrecht.
4. Corrigeren voor zichtbaarheid. Zet het gepubliceerde corpus steeds naast zaakstroomcijfers, inspectiedata en klachtencommissies.

Pas daarna kan een onderzoeker zinnig spreken over patronen. Zonder deze stappen meet men vooral de zoekmachine, niet de dwangpraktijk.

Werkhypothese: omvang Rechtspraak.nl

Omdat de publieke zoekinterface van Rechtspraak.nl geen stabiele, eenvoudig citeerbare tel-API voor volledige tekstzoekopdrachten biedt, moet de corpusomvang voorzichtig worden geschat. Voor praktisch gebruik kan voorlopig met deze bandbreedtes worden gewerkt:

Deze bandbreedtes moeten niet worden gelezen als officiele aantallen. Zij zijn een onderzoekswerkgetal. De veilige formulering is: op Rechtspraak.nl zijn vermoedelijk enkele duizenden gepubliceerde Wvggz- en BOPZ-uitspraken te vinden, maar slechts enkele tientallen zichtbare uitspraken of verwijzingen rond de Krankzinnigenwet. De werkelijke aantallen dwangzorgprocedures liggen vele malen hoger.

Wvggz: de werkelijke zaakstroom

De Wvggz trad op 1 januari 2020 in werking, samen met de Wet zorg en dwang. De Wet Bopz werd daarbij vervangen. Onder de Wvggz kan de civiele rechter onder meer een zorgmachtiging verlenen of een crisismaatregel verlengen.

De beste openbare cijferbron voor de feitelijke zaakstroom is het onderzoek van Noorthoorn e.a. in het Tijdschrift voor Psychiatrie over trends in gedwongen opnames en zorg in de periode 2003-2023. Dat onderzoek gebruikt gegevens van de Raad voor de rechtspraak over behandelde machtigingsverzoeken.

Voor 2020-2023 samen komt dat uit op ongeveer 94.260 behandelde Wvggz-machtigingsverzoeken. De jaren 2021-2023 stabiliseren rond 23.000 tot 25.000 Wvggz-verzoeken per jaar. Als men dit niveau voorzichtig doortrekt naar 2024 en 2025, komt men voor 2020-2025 op ongeveer 140.000 tot 145.000 Wvggz-verzoeken. Voor medio 2026 kan de orde van grootte richting 150.000 tot 160.000 behandelde Wvggz-verzoeken gaan, maar dat is een projectie.

Naast rechtbankprocedures bestaan registraties van daadwerkelijk toegepaste verplichte zorg. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd meldt dat het aantal registraties van toepassingen van verplichte zorg in de ggz steeg van 51.339 in 2022 naar 60.120 in 2023 en 66.221 in 2024. Deze IGJ-cijfers zijn niet hetzelfde als rechterlijke verzoeken of beschikkingen; een machtiging kan meerdere toepassingen omvatten. Zij tonen wel dat de feitelijke dwangpraktijk veel groter en gedifferentieerder is dan het gepubliceerde rechterlijke corpus.

BOPZ: een half miljoen procedures in de schaduw

De Wet Bopz gold vanaf 17 januari 1994 tot 1 januari 2020. Zij verving de Krankzinnigenwet van 1884 en werd zelf vervangen door de Wvggz en de Wzd. De BOPZ was sterker opnamegericht dan de Wvggz, die verplichte zorg ook buiten de instelling mogelijk maakt.

Noorthoorn e.a. geven voor 2003-2019 de volgende trendcijfers van behandelde BOPZ-machtigingsverzoeken. Voor 2003-2017 gaat het om vijfjaarsgemiddelden; 2018 en 2019 zijn jaarcijfers.

Dit getal omvat niet de jaren 1994-2002. Omdat de BOPZ toen al volledig gold en dwangopnames ook in die periode substantieel voorkwamen, ligt het werkelijke BOPZ-totaal over 1994-2019 waarschijnlijk ruim boven 450.000 en vermoedelijk in de orde van een half miljoen procedures of meer, afhankelijk van welke BOPZ-beslissingen worden meegeteld.

Zelfs een breed Rechtspraak.nl-corpus van 2.000 tot 2.700 relevante BOPZ-uitspraken vertegenwoordigt dan vermoedelijk minder dan een procent van de feitelijke BOPZ-machtigingsverzoeken sinds 1994. Dat is geen kleine vertekening. Dat is een structureel verschil tussen openbaarheid en praktijk.

Krankzinnigenwet: digitaal residu, geen corpus

De Krankzinnigenwet verwijst naar negentiende-eeuwse regimes. De eerste wet van 1841 maakte opname in een medische instelling mogelijk. In 1884 volgde de uitgebreidere wet tot regeling van het staatstoezicht op krankzinnigen en krankzinnigengestichten. Deze tweede Krankzinnigenwet bleef, met wijzigingen, tot 1994 gelden.

De BOPZ verving op 17 januari 1994 de Krankzinnigenwet van 1884. Dat was juridisch meer dan een technische vervanging: het was een poging om rechtsbescherming, rechterlijke toetsing, patientenrechten en klachtenprocedures te moderniseren.

Voor Rechtspraak.nl betekent dit echter iets anders. Rechtspraak.nl is geen digitaal archief van alle rechterlijke machtigingen onder de Krankzinnigenwet. Vindbare hits bestaan vooral uit oude Hoge Raad-arresten of conclusies die later een ECLI kregen, moderne zaken waarin de Krankzinnigenwet historisch wordt genoemd, Parket-conclusies met historische vergelijking en incidentele civielrechtelijke of bestuursrechtelijke verwijzingen.

Voor werkelijke pre-BOPZ-aantallen moet men dus naar historische bronnen: WODC-rapporten, inspectieverslagen, jaarverslagen van staatstoezicht, archieven van rechtbanken, gemeentelijke en burgemeestersarchieven en psychiatrische instellingsarchieven.

Publicatiebias: welke zaken verschijnen wel?

Bij Wvggz en BOPZ verschijnen relatief vaak zaken waarin iets juridisch wringt:

• twijfel over de psychische stoornis;
• een medische verklaring die ondeugdelijk, te oud of onvoldoende onafhankelijk is;
• betrokkene die niet of gebrekkig is gehoord;
• beslistermijnen die zijn overschreden;
• verplichte zorgvormen die onvoldoende zijn gemotiveerd;
• klacht- en schadevergoedingsprocedures;
• cassatie over uitleg van Wvggz- of BOPZ-bepalingen;
• overgangsrecht tussen BOPZ, Wvggz en Wzd;
• wraking van de rechter;
• principiele vragen over autonomie, proportionaliteit, subsidiariteit of doelmatigheid.

De massa van routinebeschikkingen verschijnt veel minder vaak. Dat is begrijpelijk vanuit privacy, werklast en selectiecriteria, maar methodologisch gevaarlijk. Een onderzoeker die alleen Rechtspraak.nl leest, kan denken dat Wvggz-recht vooral uit uitzonderingsgeschillen bestaat. In werkelijkheid wordt het dwangzorgrecht dagelijks toegepast in grote aantallen korte, gestandaardiseerde procedures.

De afwezigheid van publicatie mag daarom nooit worden verward met afwezigheid van probleem. Juist bij psychiatrische dwang is dat gevoelig: procedures verlopen snel, hoger beroep ontbreekt, cassatie is praktisch moeilijk bereikbaar en betrokkenen hebben vaak weinig publieke stem.

Publicatiebias werkt in twee richtingen

De publicatiebias maakt misstanden zichtbaar. Zij laat zien waar rechtsvragen ontstaan, waar motiveringen breken en waar cassatie de wet corrigeert. Dat is waardevol.

Maar dezelfde bias kan de routine onzichtbaar maken. Als alleen bijzondere zaken worden gepubliceerd, blijft onduidelijk hoe de gewone beschikking eruitziet: hoe lang de zitting duurde, hoe vaak het verzoek volledig wordt gevolgd, hoe vaak verweer inhoudelijk wordt besproken, hoe vaak brede zorgvormen standaard worden toegekend en hoe vaak de rechter werkelijk afwijst of beperkt.

Voor Recht op Geest is juist die routine essentieel. De rechtsstaat wordt niet alleen getest in principiele cassatiezaken, maar in de duizenden korte beslissingen waarin lichaam, beweging, woning, communicatie en medicatiebehandeling feitelijk worden gereguleerd.

Klachtencommissies zijn een apart corpus

Naast Rechtspraak.nl bestaat een afzonderlijk Wvggz-klachtencorpus. Wvggzklachten.nl publiceert uitspraken van klachtencommissies in de geestelijke gezondheidszorg. Deze uitspraken zijn geen rechterlijke uitspraken op Rechtspraak.nl, maar juridisch wel belangrijk.

Klachtencommissie-uitspraken gaan vaak veel directer over de uitvoering van verplichte zorg: medicatie, insluiting, bewegingsbeperking, toezicht, opname, bezoekbeperking, huisregels, art. 8:9-besluiten en schadevergoeding. Wie alleen rechterlijke beschikkingen onderzoekt, mist dus een groot deel van de concrete dwangervaring.

Datamodel voor Recht op Geest

Voor een onderzoekswebsite over psychiatrische dwang is het onverstandig om alle bronnen onder een vaag label "uitspraken" te mengen. Een scherp bronnenmodel kan bijvoorbeeld werken met:

Ook de eigen dataset van Recht op Geest moet zo worden gelezen. De site werkt met een werkcorpus van circa 150 dossiers uit Rechtspraak.nl. Dat is waardevol voor kwalitatieve analyse van motivering, deferentie, zorgvormen en verweer, maar het is geen volledige of representatieve telling van de Wvggz-praktijk. Het is een zichtbaar, geselecteerd onderzoekscorpus binnen een veel grotere, grotendeels niet-gepubliceerde zaakstroom.

• source_type = rechtspraak_nl
• source_type = klachtencommissie_wvggz
• source_type = historisch_archief
• source_type = literatuur_statistiek
• regime = Krankzinnigenwet | BOPZ | Wvggz | Wzd | overgangsrecht
• case_role = primaire_toepassing | historische_verwijzing | cassatie | klacht | schadevergoeding | wraking

Daarmee blijft zichtbaar of een document een primaire dwangbeslissing is, een klacht over uitvoering, een cassatie-uitspraak, een historische verwijzing of een statistische bron. Dat voorkomt dat appels, peren en archiefschaduwen samen tot een schijnbaar exacte telling worden opgeteld.

Codering per uitspraak

Voor empirische analyse is het niet genoeg om ECLI's te verzamelen. Per uitspraak moet minimaal worden gecodeerd:

• toegewezen, afgewezen, beperkt of aangehouden;
• soort machtiging of klacht;
• duur van de machtiging;
• gevraagde en toegewezen zorgvormen;
• aanwezigheid van advocaat en betrokkene;
• diagnose of stoornisformulering;
• ernstig nadeel of gevaarscriterium;
• motiveringsgebrek of standaardformule;
• schadevergoeding;
• proportionaliteit, subsidiariteit en doelmatigheid;
• verwijzingen naar EVRM, CRPD of grondrechten;
• mate van rechterlijke deferentie aan psychiatrische expertise.

Pas dan kan men vragen beantwoorden die juridisch echt tellen: hoe vaak volgt de rechter het verzoek volledig, hoe vaak wordt het verweer inhoudelijk besproken, hoe vaak worden zorgvormen afzonderlijk gemotiveerd, en hoe vaak wordt dwang beperkt of geweigerd?

Onderzoeksvalkuilen

Een corpusonderzoek naar psychiatrische dwang moet minstens vijf valkuilen vermijden.

1. Hit-tellen zonder deduplicatie. Een zoekresultaat is geen unieke zaak.
2. Publicatie verwarren met frequentie. Vaak gepubliceerde kwesties zijn niet automatisch de meest voorkomende kwesties.
3. Niet-publicatie verwarren met afwezigheid. Routinebeslissingen kunnen massaal zijn en toch nauwelijks zichtbaar.
4. Regimes mengen. Wvggz, BOPZ, Wzd en Krankzinnigenwet hebben verschillende grondslagen en procedures.
5. Normatieve conclusies trekken uit een select corpus. Rechtspraak.nl kan patronen tonen, maar moet worden gespiegeld aan zaakstroomcijfers.

Wat Rechtspraak.nl wel kan bewijzen

De beperking van Rechtspraak.nl betekent niet dat de bron onbruikbaar is. Integendeel. Rechtspraak.nl is zeer waardevol voor normatieve en kwalitatieve analyse. Het kan laten zien:

• welke motiveringsformules rechters gebruiken;
• hoe ernstig nadeel wordt geconcretiseerd of juist vaag blijft;
• hoe vaak gepubliceerde uitspraken medische verklaringen kritisch toetsen;
• waar cassatie correcties aanbrengt;
• hoe wraking, schadevergoeding en klachtprocedures worden behandeld;
• welke taal rond ziekte-inzicht, zorgmijding, ontregeling en gevaar juridisch beslissend wordt.

Rechtspraak.nl is dus geen thermometer voor de totale hoeveelheid dwang. Het is eerder een venster op juridische zichtbaarheid: wat wordt gepubliceerd, hoe wordt het gemotiveerd, en welke vormen van tegenspraak bereiken het publieke rechtsgeheugen?

De politieke betekenis

De kloof tussen gepubliceerde uitspraken en werkelijke zaakstroom heeft een politieke betekenis. Een rechtsstaat die jaarlijks tienduizenden dwangzorgverzoeken behandelt, maar slechts een fractie daarvan publiek zichtbaar maakt, produceert een groot gebied van nauwelijks controleerbare routine.

Dat hoeft niet te betekenen dat iedere niet-gepubliceerde beslissing onrechtmatig is. Het betekent wel dat publieke controle, wetenschappelijk onderzoek en democratische discussie afhankelijk zijn van fragmenten. Juist daarom is aanvullende transparantie nodig: geanonimiseerde datasets, betere zaakstroomstatistiek, systematische motiveringsonderzoeken en toegang tot klachtencommissie-uitspraken.

Conclusie

De corpusomvang van Wvggz-, BOPZ- en Krankzinnigenwet-zaken moet altijd in twee lagen worden beschreven. De eerste laag is digitale zichtbaarheid: vermoedelijk enkele duizenden Wvggz- en BOPZ-uitspraken op Rechtspraak.nl en slechts enkele tientallen zichtbare Krankzinnigenwet-verwijzingen. De tweede laag is de feitelijke dwangzorgpraktijk: 94.260 Wvggz-machtigingsverzoeken in 2020-2023, vermoedelijk 140.000 tot 145.000 in 2020-2025, ongeveer 358.577 BOPZ-verzoeken in 2003-2019 en waarschijnlijk rond of boven een half miljoen BOPZ-procedures over 1994-2019.

Rechtspraak.nl is onmisbaar voor juridische analyse, maar ongeschikt als directe maat voor de omvang van psychiatrische dwang. Het toont wat juridisch zichtbaar werd, niet wat institutioneel gebeurde.

Voor een burgerrechtenproject rond psychiatrische dwang is precies die kloof de onderzoeksopdracht. Niet alleen meer ECLI's verzamelen, maar zichtbaar maken welk deel van de dwangpraktijk structureel buiten het publieke rechtsgeheugen blijft.

De vraag is niet alleen wat de rechter publiceert. De vraag is welke dwang nooit publiek taal krijgt.

Bronnen

1. Rechtspraak.nl, Selectiecriteria uitspraken.
2. Rechtspraak.nl, Meer en verantwoord publiceren van uitspraken.
3. Rechtspraak.nl, Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg.
4. Data.overheid.nl, Uitspraken rechtspraak.nl.
5. Noorthoorn e.a., Trends in gedwongen opnames en zorg in de periode 2003-2023 in Nederland.
6. IGJ, Geestelijke gezondheidszorg: trends in gedwongen zorg.
7. Informatiepunt Dwang in de Zorg, Wet Bopz.
8. Openbaar Ministerie, Verplichte zorgwetgeving.
9. J. Legemaate, De Wet Bijzondere Opnemingen in Psychiatrische Ziekenhuizen: rechtsbescherming of ongewenste juridisering?, NTVG 1994.
10. Canon clientenbeweging GGz, 1841 De eerste Krankzinnigenwetgeving.
11. Canon clientenbeweging GGz, 1994 De dwangwet BOPZ.
12. WODC, Dwangopname onder de Krankzinnigenwet.
13. NTVG, Versnelde stijging van het aantal inbewaringstellingen na de invoering van de Wet BOPZ.
14. Wvggzklachten.nl.